(Las Grandes Herramientas De La Recuperación de una lengua)
Aprendiendo a Leer el Nasayuwe Para Olvidar el Olvido
Pahz caam wala nuuyçxhãçxha puçxhsa ji’ptha’ vxitepa pu’çxhi’tx napa naa pahzsatx ew uwena uthe’tx wejx wala pahna nuuyi’jwe .
1 teejwedçxãa yaakxwejxa 2 Kaastxãja’yuwe
3 Kaajiyun u’jnuswejxa. 4 ũskiwe’jnxiitx ipehnawejxa
Teejwedçxãa yaakxwejxa’: naayuwe’ wala paaki’k teejwedçxãa yah na’wẽ fxijane’tka’w sa’ na’wẽ atna u’jwene’tka’w jĩiwãja’s teeçxçxãa vxitna skhẽewte’ nawẽnxuuçxa ma’wẽn, mdee yuwekãaja’jwa’j pejxiite’ yuweku’txi’çxha ya’jxũkhna u’jxa’ yaewu’knaapa’ka aça’ ki’ naa’ wala wala pejxi’k ãçxhwe’sxa’s yahkxna ki’ ‘esluuçxhjĩitx yakxna nxuute’ naa nxuuna skhẽwnxiitx piyayanwalasu yuweatwa’pha vxyaana u’jwe naapa’ka nawẽnxuuçxa’ kĩhte ki’ kĩh yuwekaatxudẽeçxapa nasayuweteçehk we’wete kaa ewu’jutx.
Kaapiya’jwejxa jĩmtha’w meeçxa’ kaastxãja’wejxa jĩmtha’w napa naa’ txã’wẽy meh yuwe nuuyçxhãçxha pu’çxhwa’sa’ teeçx kaastxãja’kwekwe umçxa wejxpa nasayuwejuçehk thegçxa’ naa kwekwe’s umte’ nasyuwe çehka’sku nuuyi’jna ũsu’ naasaweete. Naa çamyakha’ nasayuwe’s ãh we’wesaa nasa uyna ya’u’jwe’knaapa’ka. (kaapiya’wejxa je’z yuwe atçxa nasayuwe’s e’skhẽ vxitna u’jna ũsunana’ txã’ seelpime’) kaapiya’j kwekwe nyaafx piyayatuhy takhçxa nmeh piyayatwalatepa nasayuwe’s kseelpijwa’ ji’pvxtteçxaak mdee mdeepa selpi’ sa’ kima’spa maa maa ũskiwe’jnxiitxpa ew jiyuçxa atna. Sa’ na’wẽpa’ka naa piyawejxa’ txã’ wala çaam meh ew seelpisa’
.Kaajiyu’na u’jna ũsya’ pu’çxhsa:Naa kaajiyu’na u’jnusya’ pu’çxhsa ji’punxi’ txãwẽy wala çaam wala seelpisa’ pnaasaspaay ji’puçxa’ kĩh kĩh yuwekaatxude wa’ja’spa naa pnaasaspaaysu peekxyuwete ki’pte’ nasa’ naatxtxi wejx wẽdxna u’jwe’ çaawelxma’kyuu napa ũkah nasayuweteçxãa sxwẽẽdna u’pwa’ vxitte’ nasawe’sxa’ stxãanxa’ takhe’tx sa’ wẽse’je’tx naapa kaapiya’j pu’çxhi’k naapa’ka. Aça’ napa’ka pnaasaspaay, çaawelx, txwe’wewes, ki’ fxtxitx pweese’jnxipa wala seelpisata’ ũka nasayuweteçehk atya’ ewuute’. Naapa je’z yuwe jiitha’wna’ je’ziitx atuune’ka’w jĩna skhẽewnxi’ sxiigyaakxnxi’ na’wẽ takhte’ i’ana yuusa’ çxhãçxha’çme’ aça’ çxhãçxhanxa’ ussaak kxthethna skhẽewu’ naapa’ka ki’ na’ yaakxnxiiju’ kĩhçxah yuwe u’se thẽywejxate kxthethwẽena yuhna ũstxki txãatx jxukate paswa’j thegçxa’ yuwe akhna skhẽewwa’ ji’ptha’ e’skhe neenxuuna u’jnusya’mee.
Ũskiwe’tx ipẽenawejxa Ũskiwe’txh ipeenawejxa’ naa txã’ çaam wala atpu’çxhsa’ iwẽedxwejxa, mem, kaasxika’jyuwe, kĩhnxuuyã’ ewunxiitxi’ jxuka nasayuweteçehk fxi’the’ peekx makwe eç ma’ma’ yaakxnxisapa fxi’jnxi vxyaana u’jwetxna. Txã’wẽyçxaa nasayuwe’s we’wesa’ jwee we’wewa’j yuwe ipẽhnana u’jwetxna kĩteyuhpa putuwa’ jĩ’mee we’weya’ ewuuna. aça’ e’ste’ ũskiwe’jnxi’ ĩ’ kwe’sx çxhab ksxaavxsu’ pa’jna vxyaaçxaatxna. Aça’ na’ vxyaate’ kwe’sxa’ jwee mdeepa nasa vxyaane’tka’w maawẽ’sxyakpa ki’ mdeepa ituuthe u’jna. Na’ neeswejxapa’ka ũskiwe’tx ipẽenawejxa’ txã’ wala peejxsa’ nuuyçxhãçxhawejxate’.