Nasa U’ywe’sx Jii fxi’zenxii

NXADXTASXKA NASA U’YWE’SX  SETX JWED NXŨUYÃ’ ÃH KĨ’ JII FXI’ZENXII (las 6 saberes y habilidades cotidianas de la mujer nasa)

DUDTE KAAJIYU’HNXII (PRESENTACIÓN)

Naa fxi’pe’la’sa’ nasa u’ywe’sx paaypaç suçxa fxi’jnxi’ paayçxa’ kwe’sxa’ na’ paatka’w ãhsayu’sũna jwee e’s wasakwetxpa kaapiya’jna u’khan. Sa’ txã’wẽy luuçx kna’sakwe ipaayçxa’ kĩhçxah nxuuyã’ ãhtkasũna, peejx ũusjuthete’ piyana u’jna ũskaan; Naa nasa u’ywe’sx jii fxi’zena yuunxiitx. Sa’ ma’wẽntepa naa jii yuunxi’s kaapçu’ju’ya’mee. Açyu’ na’ yahkxçxa naa eçkwete’ piyanxi’s ya’txwesuça’.

Txã’wẽy ayte na’ ya’fxi’jaça’ txã’ u’ywe’sx kĩhçxah nxuuçte’ ew thegna u’juçxa fxi’jya’ uwenxiisa’ nasafxi’zenxi’ txãana’çxah meenxuha’ napa wala kũhsa naa jiiyuunxi’sa’ ipe’na yuhta’ ãçxtepkaçxh; aça’ naapa’ka wala weçxana ya’ neenxu’k Kwe’sx jiisawe’sx jxukasatx. Sa’ piçtakx ipaayçxa’ yaçkathẽ’ txẽ’jĩ’çmeetxka yafxkwe’s ew phaadeçxa wasakwe katxh katxhsapa txhĩtxhya’ ewuuna ew thegna u’juçxa pupiwa’ja’s ji’puçxa’ e’s puuyiina u’juya’mee,

UMWEJXA (Arte de tejer)

Nasa u’ywe’sx fxi’zenxi’ nasawe’sx fxi’zenxiite umyã’ jiiyuunxi’ meh wala atpu’çxhi’k. Txãawẽ’sxa’ naa umyã’ jiiyuunxiiyãktxi fxi’zedxi’txh nuuyphaadena u’jwe’ ipxka’tte iweeçeçxa kĩhçxah nxuuwã’ja’spa piyana ki’ kaapevxya’jna, e’s luuçxtxi.

Naa umnxiitetx txãawẽ’sx yaakxnxiitxi’ fxi’jna nvxiitu’. txãana’çxah kĩj jiiyuunxi ũuste ji’pyuunana’ txãa ja’da. Naajunxa’ja’ nasa u’y kĩhkĩhpa umyã’ ãhsa’ weçewala npaak nasa ũuste’ neenxuuna u’jwe’; aça’ naa’s jiiçxatx naa uywe’sxa’ e’skhe neenxuwã’me’s yahkxana pa’pçxu’ umnxa’ jii yuunxi’sa’.

KAAJA’DA’WEJXA (Arte de planear)

Naa wejxte’ txã’ wala ãhsata’ nasa u’ywe’sxa’ ki’sen kusuçte’ ki’sutewe’sxnxa’k yahkxna ikuusu’ naapa’ka kuus isa kĩhçxah puuççxa kaajwa’ja’s ũ’ weyu’ywa’ja’s ẽen isa kĩhçxah mitxh ahçxa puuçwa’ja’spa ũuste ãatenxa’ jiyuna setx ẽentewe’sxnxa’.

Txã’wẽy ipxka’tpa meh ew kikhnxi ũsu’k, ew ate kĩh ji’punxi’ mkaa ũswa’ ji’ptxna maaçxahtx ji’pte’ txãatxpa txa’k mkaa kikçxa’ ew ũuste ji’p u’pu’ nmi’sa yahkxmeeçxa pẽhyte’ thẽymee usna piçthẽ’ jinxisa’ dxikxthee pu’çxhmeete’ kĩhsuçxaak pakweya’ ya’ uwe’ naapa’ka, luuçxkwe ji’pçxa’ kpẽewũ’jna nxu’txpẽhna ki’ kĩh pejxiite’ pakwe’kwena naa pa’ka kaaja’dawejxatepa u’ya’ ithaakwe ãhsa’ piçthẽ’te.

Ũ’PHEWU’YUWE. (el arte de preparar aliment0)

Naa wejxate’ wejx txã’ wala ahsa’ kĩhkweçxaama’k tulte’ kuse akhwa’ ew wetena ũs açpa txã’s uwena’pa ew wẽt pheewuçxhak sa’jĩ’. Txã’wẽy maa ũ’ vxite ũ’yak ka’dnximeesatxna aça’ txãatx txã’wẽy pupxmee ki’sna ũ’tasx suwyamee sũna yu’çetasx ma’txyuu açpa jxuka aça’ naa jiiyuunxiitxku meh ew ũuste ji’p atna u’jwe’. nasa u’ydxihsa’.

NASA KUH PUUÇWEJXA (el ate de servir miles de platos por solo cálculo)

Nasa kũh sa’jĩnxa’ jiisa fxii u’y u’pta’ ew ãhçxaa makwe nasa wala pa’thepa kaaskhẽwũ’sa sa’ na’wẽ ksxa’w ji’puwẽeçxa’ teeçx e’çkwepaa iiweena aça’ mazçxa’ txãzsay jxukatx suba’ e’s naa nasa wala’s puuç ẽente  subameeçxa thaamena u’juya’mee nasa ksxaavxsu.

PIYAWEJXA. (La habilidad de aprender)

Naa u’ythẽ’ja’ wala dud piyaya’ jiia’ maai’ yafxuh thegçxa piyaya’ maaĩ’ ksxa’wçxa piyana. naa dehçxa piyasa’ txaçxyuupamee ma’k ksxa’w napa ma’ umuuçte meeçxa’ vxtuçte uyuunana jxuka yaaki’ naaçxaa txã’wẽy isa’sana’ ewuunak neenxu’ Naa weete naa u’ywe’sxa’ meh ithuutheta’ naa piyawejxatepa

NASA U’SE IPE’JWEJXA (la habilidad de cuidar niño niña)

Nasa u’se ipe’wejxapa txã’wẽy nasa u’y jii fxi’zenxiisa’ naawẽ’sxa’ wala ãhta’ nasa u’sekwe’ kĩhnxuuwẽeçxa pebeeçtepa sa’ na’jĩ’tx luuçxa’ tekh jwedteçxaak pebe’ su’swẽeçxa, ũçxhwẽeçxa ki’ wẽeçxa naatx ew jiita’ naatx ew jiyusa’ luuçxkwetx yapnxiisuyuhpa kaavxsu’su’ju’çmeeta’ sa’ thethya’pa jwee tahta thethna u’pu’çmeeta’ ma’wẽnpa ũhdxçxaa ipe’jna.